Skip to main content

To pełna lista źródeł, na których opieramy artykuły w AromaLab. Zebraliśmy ją z 39 tekstów, ujednoliciliśmy zapis i usunęliśmy powtórzenia — jedna pozycja pojawia się tu raz, nawet jeśli cytujemy ją w kilkunastu miejscach.

Każdą pozycję możesz sprawdzić sam. Jeśli podaliśmy DOI, kliknięcie prowadzi wprost do rekordu wydawcy. Jeśli DOI nie ma — bo w oryginalnym źródle go nie było — wpisz tytuł w PubMed albo Google Scholar. Nie uzupełnialiśmy brakujących numerów tomów, roczników ani identyfikatorów „z pamięci”: pozycje, przy których dane są niepełne, oznaczyliśmy wprost jako [dane niepełne]. Wolimy przyznać się do luki, niż podać liczbę, której nie da się zweryfikować.

Nie wszystko na tej liście to badanie kliniczne — i dobrze, żebyś od razu wiedziała, co czytasz. Podręczniki, normy ISO, monografie farmakopealne, standardy IFRA, raporty agencji i materiały organizacji branżowych oznaczyliśmy nawiasem kwadratowym przy pozycji. Norma ISO mówi, jaki skład ma mieć olejek. Randomizowane badanie mówi, czy coś działa. To dwie różne rzeczy i nie zastępują się nawzajem.

Numeracja jest ciągła przez całą stronę — od 001 do 207 — więc numer pozycji jednoznacznie ją identyfikuje niezależnie od sekcji.

Lawenda, lęk i regulacja nastroju

  • 001 Cavanagh H.M.A., Wilkinson J.M. Biological activities of lavender essential oil. Phytotherapy Research, 2002;16(4):301–308. DOI
  • 002 Lis-Balchin M., Hart S. Studies on the mode of action of the essential oil of lavender (Lavandula angustifolia P. Miller). Phytotherapy Research, 1999.
  • 003 Silva G.L., Luft C., Lunardelli A. i wsp. Antioxidant, analgesic and anti-inflammatory effects of lavender essential oil. Anais da Academia Brasileira de Ciências, 2015;87(2):1397–1408.
  • 004 Tanida M., Niijima A., Shen J., Nakamura T., Nagai K. Olfactory stimulation with scent of lavender oil affects autonomic neurotransmission and blood pressure in rats. Neuroscience Letters, 2006;398(3):155–160.
  • 005 The effects of lavender and chamomile essential oil inhalation aromatherapy on depression, anxiety and stress in older community-dwelling people: a randomized controlled trial. Explore (NY), 2022;18(3):272–278. DOI
  • 006 Effects of bergamot (Citrus bergamia) essential oil aromatherapy on mood states, parasympathetic nervous system activity, and salivary cortisol levels in 41 healthy females. Forschende Komplementärmedizin, 2015;22(1):43–49. DOI
  • 007 Choi S.Y., Kang P., Lee H.S., Seol G.H. Effects of inhalation of essential oil of Citrus bergamia on brain wave activities in human. Journal of Korean Academy of Nursing, 2017;47(3):380–388.
  • 008 Relaxing effect of ylang ylang oil on humans after transdermal absorption. Phytotherapy Research, 2006;20(9):758–763. DOI
  • 009 Relaxing effect of rose oil on humans. Natural Product Communications, 2009;4(2):291–296. DOI
  • 010 Effects of inhalation aromatherapy with Rosa damascena on the state anxiety and sleep quality of operating room personnel during the COVID-19 pandemic: a randomized controlled trial. Journal of PeriAnesthesia Nursing, 2022;37(6):1006–1012. DOI
  • 011 Saiyudthong S., Pongmayteegul S., Marsden C.A., Phansuwan-Pujito P. Anxiety-like behaviour and c-fos expression in rats that inhaled vetiver essential oil. Natural Product Research, 2015;29(22):2141–2144. PMID 25553641
  • 012 Gnatta J.R., Dornellas E.V., da Silva M.J.P. The use of aromatherapy in alleviating anxiety. Revista da Escola de Enfermagem da USP, 2011;45(1):258–264.
  • 013 Agatonovic-Kustrin S. i wsp. Anxiolytic terpenoids and aromatherapy for anxiety and depression. Advances in Experimental Medicine and Biology, 2020;1260:283–296.

Sen i jakość snu

  • 014 Lillehei A.S., Halcon L.L. A systematic review of the effect of inhaled essential oils on sleep. Journal of Alternative and Complementary Medicine, 2014;20(6):441–451.
  • 015 Kołodziejczyk J., Saluk J. Essential oils as sleep aids — a systematic review. Molecules, 2022;27(2):406.
  • 016 Zhang N., Yao L., An J. i wsp. Sleep disorders and essential oils: a systematic review. Journal of Traditional Chinese Medicine, 2017;37(3):433–442.
  • 017 Karadag E., Samancioglu S., Ozden D., Bakir E. Effects of aromatherapy on sleep quality and anxiety of patients. Nursing in Critical Care, 2017;22(3):105–112.
  • 018 Chang S.M., Chen C.H. Effects of aromatherapy on sleep quality and anxiety of postpartum women: a randomized controlled trial. Journal of Perinatal & Neonatal Nursing, 2016;30(3):170–179.
  • 019 Hwang J.H., Lee G.S., Jang J.B. i wsp. Effects of aroma massage on home blood pressure, sleep, and self-efficacy in essential hypertensive patients. Journal of Korean Academy of Nursing, 2015;45(4):560–568.
  • 020 Bagheri H., Yekaninejad M.S., Azizi H. i wsp. The effect of aromatherapy with peppermint oil on the quality of sleep in cardiac patients: a randomized controlled trial. Complementary Therapies in Clinical Practice, 2020;38:101079.
  • 021 Hashemi S., Hajbagheri A., Aghajani M. The effect of aromatherapy with lavender essential oil on sleep quality of nursing students. Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine, 2015;5(7):561–565.
  • 022 Soden K., Vincent K., Craske S., Lucas C., Ashley S. A randomized controlled trial of aromatherapy massage in a hospice setting. Palliative Medicine, 2004;18(2):87–92.
  • 023 Cheaha D., Issuriya A., Manor R., Kwangjai J., Rujiralai T., Kumarnsit E. Modification of sleep-waking and electroencephalogram induced by vetiver essential oil inhalation. Journal of Intercultural Ethnopharmacology, 2016;5(1):72–78.

Funkcje poznawcze, pamięć i trening węchowy

  • 024 Moss M., Cook J., Wesnes K., Duckett P. Aromas of rosemary and lavender essential oils differentially affect cognition and mood in healthy adults. International Journal of Neuroscience, 2003;113(1):15–38. DOI
  • 025 Moss M., Hewitt S., Moss L., Wesnes K. Modulation of cognitive performance and mood by aromas of peppermint and ylang-ylang. International Journal of Neuroscience, 2008;118(1):59–77.
  • 026 Pengelly A., Snow J., Mills S.Y., Scholey A., Wesnes K., Butler L.R. Short-term study on the effects of rosemary on cognitive function in an elderly population. Journal of Medicinal Food, 2012;15(1):10–17. DOI
  • 027 Perry N.S.L., Houghton P.J., Sampson J. i wsp. In-vitro activity of S. lavandulaefolia (Spanish sage) relevant to treatment of Alzheimer’s disease. Journal of Pharmacy and Pharmacology, 2002;54(5):929–935. DOI
  • 028 Matsubara E., Shimizu K., Fukagawa M. i wsp. Volatiles emitted from the roots of Vetiveria zizanioides suppress the decline in attention during a visual display terminal task. Biomedical Research, 2012;33(5):299–308. PMID 23124250
  • 029 Aïn S.A., Poupon D., Hétu S., Mercier N., Steffener J., Frasnelli J. Smell training improves olfactory function and alters brain structure. NeuroImage, 2019;189:45–54.
  • 030 Sorokowska A., Drechsler E., Karwowski M., Hummel T. Effects of olfactory training: a meta-analysis. Rhinology, 2017;55(1):17–26.
  • 031 Birte-Antina W., Ilona C., Antje H., Thomas H. Olfactory training with older people. International Journal of Geriatric Psychiatry, 2018;33(1):212–220.
  • 032 Cha H., Kim S., Kim H., Kim G., Kwon K.Y. Effect of intensive olfactory training for cognitive function in patients with dementia. Geriatrics and Gerontology International, 2022;22(1):5–11.
  • 033 Khan A.M., Piccirillo J., Kallogjeri D. Efficacy of combined visual-olfactory training with patient-preferred scents as treatment for patients with COVID-19 resultant olfactory loss: a randomized clinical trial. JAMA Otolaryngology – Head & Neck Surgery, 2022.
  • 034 Koyama S., Heinbockel T. Chemical constituents of essential oils used in olfactory training: focus on COVID-19 induced olfactory dysfunction. Frontiers in Pharmacology, 2022;13.
  • 035 Delon-Martin C., Plailly J., Fonlupt P., Veyrac A., Royet J.P. Perfumers’ expertise induces structural reorganization in olfactory brain regions. NeuroImage, 2013;68:55–62.
  • 036 Woo C.C., Miranda B., Sathishkumar M., Dehkordi-Vakil F., Yassa M.A., Leon M. Overnight olfactory enrichment using an odorant diffuser improves memory and modifies the uncinate fasciculus in older adults. Frontiers in Neuroscience, 2023;17:1–11.
  • 037 Rasch B., Büchel C., Gais S., Born J. Odor cues during slow-wave sleep prompt declarative memory consolidation. Science, 2007;315:1426–1429.
  • 038 Schneider R. Natural odor inhalers (Aromastick) outperform Red Bull for enhancing cognitive vigilance: results from a four-armed, randomized controlled study. Perceptual and Motor Skills, 2021;128(1):135–152.
  • 039 Choi S., Ye S., Na H. i wsp. Effect of geranium essential oil on food intake via olfactory stimulus. Korean Journal of Otorhinolaryngology – Head and Neck Surgery, 2011;54(11):766–770.
  • 040 Igarashi M., Ikei H., Song C., Miyazaki Y. Effects of olfactory stimulation with rose and orange oil on prefrontal cortex activity. Complementary Therapies in Medicine, 2014;22(6):1027–1031.
  • 041 Eikelboom W.S., Bertens D., Kessels R.P.C. Cognitive rehabilitation in normal aging and individuals with subjective cognitive decline. W: DeLuca J., Chiaravalloti N.D., Weber E. (red.). Cognitive Rehabilitation and Neuroimaging. Springer, Cham, 2020. [rozdział monografii]

Rozmaryn i kwas rozmarynowy

  • 042 Petersen M., Simmonds M.S.J. Rosmarinic acid. Phytochemistry, 2003;62(2):121–125. DOI
  • 043 Alagawany M., Elnesr S.S., Farag M.R. i wsp. Rosmarinic acid: modes of action, medicinal values and health benefits. Animal Health Research Reviews, 2021;22(1):56–65. DOI
  • 044 Osakabe N., Yasuda A., Natsume M., Yoshikawa T. Rosmarinic acid inhibits epidermal inflammatory responses: anticarcinogenic effect of Perilla frutescens extract in the murine two-stage skin model. Carcinogenesis, 2002;23(4):549–556. DOI
  • 045 Baba S., Osakabe N., Natsume M., Terao J., Tokunaga T. Absorption and urinary excretion of rosmarinic acid after intake of Perilla extract in humans. European Journal of Clinical Nutrition, 2004;58(10):1626–1630. DOI
  • 046 Iuvone T., De Filippis D., Esposito G., D’Amico A., Izzo A.A. The spice sage and its active ingredient rosmarinic acid protect PC12 cells from amyloid-beta peptide-induced neurotoxicity. Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics, 2006;317(3):1143–1149. DOI
  • 047 Ghasemzadeh A., Jaafar H.Z., Rahmat A., Devarajan T. Variation in rosmarinic acid content and antioxidant activity in different parts of Malaysian Ocimum basilicum L. International Journal of Molecular Sciences, 2012;13(5):6865–6880. DOI
  • 048 Chizzola R., Hochsteiner W., Hajek S., Hackl T. Composition and variability of the essential oil of rosemary (Rosmarinus officinalis L.) from the Northern Adriatic region. Scientia Pharmaceutica, 2008;76(1):55–68. DOI
  • 049 Nassar M.I. i wsp. Rosmarinus officinalis essential oil: a review of its phytochemistry, antimicrobial activity and applications. Industrial Crops and Products, 2021;144:112049.
  • 050 de Carvalho S.T.B. i wsp. Rosmarinus officinalis and skin: antioxidant activity and possible clinical applications. Molecules, 2023;28(6):2543.
  • 051 Gaweł-Bęben K., Bujak T., Nizioł-Łukaszewska Z. i wsp. Antioxidant and anti-aging properties of extracts from Rosmarinus officinalis L. and Lavandula angustifolia Mill. and their influence on the biological properties of the skin. Molecules, 2019;24(19):3573. DOI
  • 052 Wojdyło A., Oszmiański J., Czemerys R. Antioxidant activity and phenolic compounds in 32 selected herbs. Food Chemistry, 2007;105(3):940–949. DOI
  • 053 Kelsey N.A., Wilkins H.M., Linseman D.A. Nutraceutical antioxidants as novel neuroprotective agents. Molecules, 2010;15(11):7792–7814. DOI
  • 054 Puranik N., Kavitha C.V., Laxman P.M. i wsp. Natural compounds for skin health: polyphenols, carotenoids, and vitamins — a review. Nutrients, 2020;12(12):3786. DOI
  • 055 Ghasemzadeh A., Jaafar H.Z.E., Rahmat A. Antioxidant activities, total phenolics and flavonoids content in two varieties of Malaysia young ginger (Zingiber officinale Roscoe). Molecules, 2010;15(6):4324–4333. DOI
  • 056 Kim H.J., Chen F., Wang X., Rajapakse N.C., Kim Y.H. Effect of methyl jasmonate on phenolic compounds and carotenoids of Scutellaria baicalensis roots. Plant Science, 2006;170(5):949–956. DOI
  • 057 Doolaege E.H.A., Vossen E., Raes K. i wsp. Effect of rosemary extract dose on lipid oxidation, colour stability and antioxidant concentrations in reduced-salt dry-cured hams. Meat Science, 2012;90(4):925–931. DOI
  • 058 Bakirel T. i wsp. Protective effects of rosemary essential oil on liver tissue. 2008. [dane niepełne]

Włosy i skóra głowy

To sekcja, w której najczęściej trafialiśmy na cytowania bez pełnych danych bibliograficznych. Zostawiamy je w takiej formie, w jakiej istnieją w materiale źródłowym, i oznaczamy — zamiast dopisywać tomy i strony, których nie mamy skąd wziąć.

  • 059 Panahi Y. i wsp. Olejek rozmarynowy w porównaniu z 2-procentowym minoksydylem w łysieniu androgenowym. 2015. [dane niepełne — w materiale wskazano wyłącznie rekord PubMed]
  • 060 Hay I.C. i wsp. Randomizowane badanie kontrolowane aromaterapii (mieszanka z olejkiem rozmarynowym) w łysieniu plackowatym. 1998. [dane niepełne]
  • 061 Kim M.H., Kim Y.C. Promoting effect of rosemary on hair growth. 2010. [dane niepełne]
  • 062 Oh J.Y., Park M., Kim Y.C. Peppermint oil promotes hair growth without toxic signs. 2014. [dane niepełne]
  • 063 Lee B., Lee J.S., Kim Y.C. Hair growth-promoting effects of lavender oil in C57BL/6 mice. 2016. [dane niepełne]
  • 064 Yoon J., Al-Reza S.M., Kang S. Hair growth promoting effect of Zizyphus jujuba essential oil. 2010. [dane niepełne]
  • 065 Badanie in vitro i próba kliniczna szamponu z olejkiem rozmarynowym wobec Malassezia. Journal of Mycology and Infection. [dane niepełne]
  • 066 Böhmová i wsp. Interakcje klotrimazolu z olejkami eterycznymi (w tym miętowym) wobec Malassezia. 2019. [dane niepełne]

Skóra: stany zapalne, świąd i lipidy naskórka

  • 067 Shamsadini S. i wsp. Effectiveness of topical peppermint oil on symptomatic treatment of chronic pruritus. Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology, 2016;9:499–506. (W części publikacji ta sama praca cytowana jest jako Elsaie i wsp., 2016).
  • 068 Field evaluation of naturally occurring mosquito repellents in Mt. Kenya region, Kenya. International Journal of Biodiversity and Conservation, 2016;8(2):55–59.
  • 069 Fan Y.-Y., Chapkin R.S. Importance of dietary gamma-linolenic acid in human health and nutrition. The Journal of Nutrition, 1998.
  • 070 Horrobin D.F. Essential fatty acid metabolism and its modification in atopic eczema. American Journal of Clinical Nutrition, 2000.
  • 071 Wright S. Essential fatty acids and atopic dermatitis. Journal of Lipid Research, 1991.
  • 072 Ziboh V.A., Miller C.C., Cho Y. Metabolism of polyunsaturated fatty acids by skin epidermal enzymes: generation of anti-inflammatory and antiproliferative metabolites. American Journal of Clinical Nutrition, 2000.
  • 073 Middleton E. Jr., Kandaswami C., Theoharides T.C. The effects of plant flavonoids on mammalian cells: implications for inflammation, heart disease, and cancer. Pharmacological Reviews, 2000.
  • 074 Scalbert A., Williamson G. Dietary intake and bioavailability of polyphenols. Journal of Nutrition, 2000.
  • 075 Tsai J.-C., Chen L.-W., Tsai Y.-H., Lin C.-Y., Lee W.-C. Antibacterial activity of isolated plant flavonoids. Journal of Pharmacy and Pharmacology, 2010.
  • 076 Baumann L. Skin ageing and its treatment. Journal of Pathology, 2007.
  • 077 Zouboulis C.C., Böhm M. Neuroendocrine regulation of sebaceous gland function. Dermato-Endocrinology, 2004.
  • 078 Chung W.S., Mehta J.L., Han L. Ethnic differences in response to dietary and drug therapy. Current Atherosclerosis Reports, 2001.

Drzewo herbaciane (Melaleuca alternifolia)

  • 079 Carson C.F., Hammer K.A., Riley T.V. Melaleuca alternifolia (tea tree) oil: a review of antimicrobial and other medicinal properties. Clinical Microbiology Reviews, 2006;19(1):50–62. DOI
  • 080 Bna’u M.S. i wsp. Efficacy and safety of Melaleuca alternifolia (tea tree) oil for human dermatological conditions: a systematic review. Dermatologic Therapy, 2023;36(5):e15946.
  • 081 Harris M.A., Zoratti E. Tea tree oil poisoning in a child: a case report. Journal of Toxicology: Clinical Toxicology, 2001;39(2):129–131.
  • 082 Southwell I.A., Lowe R. Tea Tree: The Genus Melaleuca. CRC Press, 1999. [monografia naukowa]

Fototoksyczność i furanokumaryny

  • 083 Opdyke D.L.J. Monographs on fragrance raw materials. Bergamot oil. Food and Cosmetics Toxicology, 1978;16(5):611–614.
  • 084 Young A.R. i wsp. Phototoxicity mechanisms in relation to psoralen photochemotherapy (PUVA). Photodermatology, Photoimmunology and Photomedicine, 1990;7(4):129–134.
  • 085 Bens G., Lademann J. i wsp. Phototoxic and photoallergic reactions to cosmetics. Photodermatology, Photoimmunology and Photomedicine, 2002;18(5):261–267.
  • 086 Brockow K. i wsp. Furocoumarins in cosmetics — phototoxic risk and exposure. Contact Dermatitis, 2020;83(6):471–481.
  • 087 Naganuma M. i wsp. Quantitative analysis of furocoumarins in citrus essential oils using LC-MS/MS. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2011;59(8):4532–4537.
  • 088 Dugrand-Judek A., Olry A. i wsp. The distribution of coumarins and furanocoumarins in Citrus species closely matches citrus phylogeny and reflects the organization of biosynthetic pathways. PLoS ONE, 2015;10(11):e0142757.
  • 089 RIFM Expert Panel. Safety assessment of coumarins and furanocoumarins in cosmetics. Food and Chemical Toxicology, 2015;80:81–89. [ocena panelu eksperckiego]
  • 090 Kaddu S. i wsp. Accidental bullous phototoxic reactions to bergamot aromatherapy oil. Journal of the American Academy of Dermatology, 2001;45(3):458–461.

Cytrusy: bergamotka, pomarańcza, limetka, cytryna

  • 091 Navarra M. i wsp. Citrus bergamia essential oil: from basic research to clinical application. Frontiers in Pharmacology, 2015;6:36.
  • 092 Capasso R. i wsp. Essential oils in cosmetics: regulatory issues in the European Union, United States, and Japan. Flavour and Fragrance Journal, 2019.
  • 093 Li Y. i wsp. Protective effect of lemon essential oil and its major active component on oxidative stress and inflammation in mice with dextran sulfate sodium-induced colitis. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2022.
  • 094 Kim S. i wsp. Citrus essential oils in obesity management. 2016. [dane niepełne]
  • 095 Kesterson J.W., Braddock R.J., Attaway J.A. Citrus oils: production and standards of identity. Agricultural and Food Chemistry, 1971.
  • 096 Salunkhe D.K., Kadam S.S. Handbook of Fruit Science and Technology: Production, Composition, Storage, and Processing. CRC Press, 1995. [podręcznik]
  • 097 Gunstone F.D. Vegetable Oils in Food Technology: Composition, Properties and Uses. Wiley-Blackwell, 2011. [podręcznik]
  • 098 Battino M., Forbes-Hernández T.Y. Essential Oils and Their Applications: Health, Environmental, and Quality of Life Improvements. MDPI, 2020. [tom zbiorowy]

Rumianek (Matricaria, Chamaemelum)

  • 099 Srivastava J.K., Shankar E., Gupta S. Chamomile: a herbal medicine of the past with a bright future. Molecular Medicine Reports, 2010;3(6):895–901.
  • 100 McKay D.L., Blumberg J.B. A review of the bioactivity and potential health benefits of chamomile tea (Matricaria recutita L.). Phytotherapy Research, 2006;20(7):519–530.
  • 101 El Moussaoui N. i wsp. Chemical composition and biological activities of Moroccan Chamaemelum nobile essential oil. Chemistry and Biodiversity, 2021;18(7).
  • 102 Mastrogiovanni F. i wsp. Inhibition of acetylcholinesterase and tyrosinase by flavonoids from Chamaemelum nobile L. Phytochemistry Letters, 2019;31:139–144.
  • 103 Gupta V. i wsp. Anti-inflammatory and antioxidant activities of Chamaemelum nobile extracts. Journal of Ethnopharmacology, 2010;127(1):128–135.
  • 104 Yu J. i wsp. Essential oil of Matricaria chamomilla alleviates psoriatic-like skin inflammation via modulation of inflammatory pathways. Frontiers in Pharmacology, 2023;14:1160426.

Szałwia muszkatołowa i rodzaj Salvia

  • 105 Tuttolomondo T. i wsp. Agronomic evaluation and chemical characterization of clary sage (Salvia sclarea L.) growing wild in Sicily. Agronomy, 2020;10(8):1114.
  • 106 Wong C.K. i wsp. Salvia sclarea L. essential oil extract and its antioxidative phytochemical sclareol inhibit oxytocin-induced uterine hypercontraction dysmenorrhea model. Antioxidants, 2020;9(10):991.
  • 107 Mitic V.M. i wsp. Salvia sclarea essential oil: chemical composition and biological activities. International Journal of Molecular Sciences, 2023;24(6):5179.
  • 108 Stanojevic J.S. i wsp. Biological activity and profiling of Salvia sclarea essential oil obtained by steam and hydrodistillation extraction methods. 2021.
  • 109 Dzamic A. i wsp. Salvia sclarea: chemical composition and biological activity. 2025. [udostępnione w repozytorium ResearchGate]
  • 110 Zhumaliyeva A. i wsp. Chemical composition and biological activities of eight Salvia species growing in Kazakhstan: a review. Molecules, 2024;30(5):1142.
  • 111 Pinto C.F.F. i wsp. Chemical characterization and antimicrobial activity of essential oils of Salvia L. species. Ciência e Tecnologia de Alimentos, 2015.
  • 112 Chemometric analysis evidencing the variability in the composition of essential oils in 10 Salvia species from different taxonomic sections or phylogenetic clades. 2024. PMC11013157.
  • 113 The bioactivities of sclareol: a mini review. 2022. PMC9574335.
  • 114 Lu Y., Foo L.Y. Polyphenolics of Salvia — a review. Phytochemistry, 2002;59(2):117–140.
  • 115 Kintzios S.E. Sage: The Genus Salvia. CRC Press, 2000. [monografia naukowa]

Drogi oddechowe, katar i zatoki

  • 116 Juergens U.R., Stöber M., Vetter H., Richter K. The anti-inflammatory activity of 1,8-cineole (eucalyptol) in bronchial asthma: a double-blind placebo-controlled trial. Respiratory Medicine, 2003;97(3):250–256. DOI
  • 117 Han S.H. i wsp. Effect of inhalation of aromatherapy oil on patients with perennial allergic rhinitis: a randomized controlled trial. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2016.
  • 118 Eccles R. Menthol: effects on nasal sensation of airflow and the drive to breathe. Current Allergy and Asthma Reports, 2003.
  • 119 Qaraaty M. i wsp. Effect of oregano oil (Origanum vulgare L.) on chronic rhinosinusitis: a randomized clinical trial. 2019.
  • 120 Koutsaviti A. i wsp. Antioxidant potential of pine needles: a systematic study on the essential oils and extracts of 46 species of the genus Pinus. Foods, 2021;10(1):142.

Aktywność biologiczna olejków: przeglądy i badania podstawowe

  • 121 Bakkali F., Averbeck S., Averbeck D., Idaomar M. Biological effects of essential oils — a review. Food and Chemical Toxicology, 2008;46(2):446–475.
  • 122 Edris A.E. Pharmaceutical and therapeutic potentials of essential oils and their individual volatile constituents: a review. Phytotherapy Research, 2007;21(4):308–323.
  • 123 Ali B., Al-Wabel N.A., Shams S., Ahamad A., Khan S.A., Anwar F. Essential oils used in aromatherapy: a systemic review. Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine, 2015;5(8):601–611. DOI
  • 124 Miguel M.G. Antioxidant and anti-inflammatory activities of essential oils: a short review. Molecules, 2010;15(12):9252–9287. DOI
  • 125 Hammer K.A., Carson C.F., Riley T.V. Antimicrobial activity of essential oils and other plant extracts. Journal of Applied Microbiology, 1999;86(6):985–990.
  • 126 Marchese A. i wsp. Antimicrobial activity of essential oils: a review on their interaction with food components. Frontiers in Microbiology, 2016;7:1122.
  • 127 Sienkiewicz M., Łysakowska M., Pastuszka M., Bienias W., Kowalczyk E. The potential of use basil and rosemary essential oils as effective antibacterial agents. Molecules, 2012;18(8):9334–9351. DOI
  • 128 Sienkiewicz M. i wsp. The antibacterial activity of geranium oil against Gram-negative bacteria and their synergistic effect with antibiotics. Molecules, 2012.
  • 129 Gunasekar C.J., Al Refaai S.A., Majdalawieh A.F. Pharmacological and therapeutic potential of Chrysopogon zizanioides (vetiver): a comprehensive review of its medicinal applications and future prospects. Biomolecules, 2025;15(9):1312. DOI
  • 130 Fontanel D. In vitro antimicrobial activity of vetiver root essential oil Chrysopogon zizanioides (L.) Roberty, and relationships with their major chemical compounds. A review. American Journal of Essential Oils and Natural Products, 2025;13(1):45–55.
  • 131 Hučíková A. Juniper oil — effect on lymphatic system. 2017. [dane niepełne]

Żywice: kadzidłowiec i pokrewne surowce

  • 132 Ammon H.P.T. Modulation of the immune system by Boswellia serrata extracts and boswellic acids. Phytomedicine, 2010.
  • 133 Siddiqui M.Z. Boswellia serrata, a potential antiinflammatory agent: an overview. Indian Journal of Pharmaceutical Sciences, 2011.
  • 134 Gerbeth K., Stuhlfauth T., Schnitzler J.P. Biosynthesis of terpenoids in frankincense. Phytochemistry, 2011.
  • 135 Houssen M.E., Ragab A., Mesbah A. i wsp. Natural anti-inflammatory products and leukotriene inhibitors as complementary therapy for bronchial asthma. Clinical Biochemistry, 2010.

Czarny pieprz i beta-kariofilen

  • 136 Klauke A.L., Racz I., Pradier B. i wsp. The cannabinoid CB2 receptor-selective phytocannabinoid beta-caryophyllene exerts analgesic effects in mouse models of inflammatory and neuropathic pain. European Neuropsychopharmacology, 2014;24(4):608–620.
  • 137 Gertsch J., Leonti M., Raduner S. i wsp. Beta-caryophyllene is a dietary cannabinoid. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2008;105(26):9099–9104.
  • 138 Meghwal M., Goswami T.K. Piper nigrum and piperine: an update. Phytotherapy Research, 2013;27(8):1121–1130.
  • 139 Rose J.E., Behm F.M. Inhalation of vapor from black pepper extract reduces smoking withdrawal symptoms. Drug and Alcohol Dependence, 1994;34(3):225–229.
  • 140 Gülçin İ. Antioxidant activity of food constituents: an overview. Archives of Toxicology, 2012;86(3):345–391.

Róża (Rosa damascena i gatunki pokrewne)

  • 141 Boskabady M.H., Shafei M.N., Saberi Z., Amini S. Pharmacological effects of Rosa damascena. Iranian Journal of Basic Medical Sciences, 2011;14(4):295–307.
  • 142 Mohebitabar S., Shirazi M., Bioos S., Rahimi R., Malekshahi F., Nejatbakhsh F. Therapeutic efficacy of rose oil: a comprehensive review of clinical evidence. Avicenna Journal of Phytomedicine, 2017;7(3):206–213.
  • 143 Baydar N.G., Baydar H. Phenolic compounds, antiradical activity and antioxidant capacity of oil-bearing rose (Rosa damascena Mill.) extracts. Industrial Crops and Products, 2013;41:375–380.
  • 144 Antonelli A., Fabbri C., Giorgioni M.E., Bazzocchi R. Characterization of 24 old garden roses from their volatile compositions. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 1997;45(11):4435–4439.

Zwierzęta: aromaterapia weterynaryjna i toksykologia

  • 145 Khan S.A., McLean M.K., Slater M.R. Concentrated tea tree oil toxicosis in dogs and cats: 443 cases (2002–2012). Journal of the American Veterinary Medical Association, 2014;244(1):95–99.
  • 146 Graham L., Wells D.L., Hepper P.G. The influence of olfactory stimulation on the behaviour of dogs housed in a rescue shelter. Journal of Veterinary Behavior, 2005;1(1):5–9.
  • 147 Kessler M.R. i wsp. Effects of lavender aromatherapy on stress in horses. Animals, 2019;9(9):663.
  • 148 ASPCA Animal Poison Control Center. The essentials of essential oils around pets. [zasób instytucjonalny]
  • 149 Pet Poison Helpline. Updates on essential oils. [zasób instytucjonalny]
  • 150 VCA Animal Hospitals. Essential oil and liquid potpourri poisoning in dogs. [zasób instytucjonalny]
  • 151 Merck Veterinary Manual — rozdział o toksyczności olejków eterycznych (hepatotoksyczność i działanie drgawkorodne u zwierząt towarzyszących). [kompendium weterynaryjne]
  • 152 American Veterinary Medical Association (AVMA). Essential oils. [stanowisko organizacji]
  • 153 WNPRC Veterinary Toxicology Database. Essential oil toxicity in companion animals. University of Wisconsin, 2022. [baza danych]
  • 154 Watts S. Holistic Aromatherapy for Animals. Healing Arts Press, 2016. [poradnik branżowy]
  • 155 Reeder C. Essential Oils for Animals: A Complete Guide to Animal Aromatherapy. 2021. [poradnik branżowy]

Bezpieczeństwo stosowania i ocena ryzyka

  • 156 Ernst E. Risks of herbal medicinal products. Pharmacoepidemiology and Drug Safety, 2004;13(11):767–771.
  • 157 Kiefer D., Pantuso T. Panax ginseng. American Family Physician, 2003;68(8):1539–1542. (Cytowane w kontekście ogólnych zasad bezpieczeństwa surowców roślinnych).
  • 158 Tisserand Institute. Essential oils safety guidelines. [wytyczne branżowe]
  • 159 International Federation of Professional Aromatherapists (IFPA). Pregnancy guidelines. 2013. [wytyczne branżowe]
  • 160 International Federation of Aromatherapists (IFA). Guidelines on the use of essential oils. [wytyczne branżowe]

Podręczniki, kompendia i monografie książkowe

Książki porządkują wiedzę i podają zakresy dawek, ale nie są dowodem skuteczności. Traktujemy je jako punkt odniesienia dla praktyki i bezpieczeństwa — nie jako źródło twierdzeń o działaniu leczniczym.

  • 161 Tisserand R., Young R. Essential Oil Safety: A Guide for Health Care Professionals. Wyd. 2. Churchill Livingstone / Elsevier, 2014. [podręcznik]
  • 162 Başer K.H.C., Buchbauer G. (red.). Handbook of Essential Oils: Science, Technology, and Applications. CRC Press, 2010 (kolejne wydanie: 2023). [kompendium]
  • 163 Buckle J. Clinical Aromatherapy: Essential Oils in Practice. Wyd. 2. Churchill Livingstone, 2003. [podręcznik]
  • 164 Buckle J. Clinical Aromatherapy: Essential Oils in Healthcare. Wyd. 3. Churchill Livingstone / Elsevier, 2015. [podręcznik]
  • 165 Price S., Price L. Aromatherapy for Health Professionals. Wyd. 4. Churchill Livingstone / Elsevier, 2012. [podręcznik]
  • 166 Price L., Price S. Aromatherapy for Babies and Children. Churchill Livingstone, Edynburg 2004. [podręcznik]
  • 167 Price S. Hydrosols: The Next Aromatherapy. Wyd. 2. Healing Arts Press, 2018. [podręcznik]
  • 168 Rhind J.P. Essential Oils: A Handbook for Aromatherapy Practice. Wyd. 2. Singing Dragon, 2012. [podręcznik]
  • 169 Peace Rhind J. Fragrance and Wellbeing: Plant Aromatics and Their Influence on the Psyche. Singing Dragon, 2016. [monografia]
  • 170 Holmes P. Aromatica: A Clinical Guide to Essential Oil Therapeutics. T. 2. Singing Dragon, 2017. [podręcznik]
  • 171 Clarke S. Essential Chemistry for Aromatherapy. Wyd. 2. Churchill Livingstone / Elsevier, 2009. [podręcznik]
  • 172 Lis-Balchin M. Aromatherapy Science: A Guide for Healthcare Professionals. Pharmaceutical Press, 2006. [podręcznik]
  • 173 Battaglia S. The Complete Guide to Aromatherapy. Perfect Potion, 2004 (t. III: 2018). [podręcznik]
  • 174 Lawless J. Encyclopedia of Essential Oils. Conari Press, 2013. [kompendium]
  • 175 Worwood V.A. The Complete Book of Essential Oils and Aromatherapy. New World Library, 2016. [kompendium]
  • 176 Duke J.A. Handbook of Medicinal Herbs. Wyd. 2, 2002. [kompendium]
  • 177 Sieniawska E., Baj T. Essential Oils and Their Therapeutic Uses. Springer, 2017. [monografia]
  • 178 Góra J., Lis A. Najcenniejsze olejki eteryczne. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2005. [podręcznik]
  • 179 Technologie olejków eterycznych. Wydawnictwo Politechniki Krakowskiej, 2021. [podręcznik]
  • 180 Rożański H., Pietryja M. Żywice i balsamy w dawnej medycynie. PWSZ im. St. Pigonia w Krośnie, 2016. [monografia]

Normy, farmakopee, regulacje i raporty agencji

Te dokumenty odpowiadają na pytanie „czy to jest ten olejek i czy jego skład mieści się w zakresie referencyjnym”, a nie „czy on działa”. Powołujemy się na nie zawsze, gdy piszemy o autentyczności, zafałszowaniach i limitach stosowania.

  • 181 ISO 3520:2023. Essential oil of bergamot (Citrus bergamia Risso). International Organization for Standardization. [norma]
  • 182 ISO 4730:2017. Essential oil of Melaleuca, terpinen-4-ol type (tea tree oil). International Organization for Standardization. [norma]
  • 183 ISO 3515:2002. Oil of lavender (Lavandula angustifolia Mill.). International Organization for Standardization. [norma]
  • 184 Farmakopea Europejska (Ph. Eur.), monografia „Oleum Bergamottae”. [monografia farmakopealna]
  • 185 IFRA Standards, Amendment 49. International Fragrance Association, 2020. [standard branżowy]
  • 186 IFRA Standard — Lime oil expressed (Citrus aurantifolia). International Fragrance Association. [standard branżowy]
  • 187 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 dotyczące produktów kosmetycznych — limit furanokumaryn. [akt prawny UE]
  • 188 Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). Assessment report on Melaleuca alternifolia (Maiden and Betche) Cheel, aetheroleum. European Medicines Agency, 2012. [raport oceniający agencji]
  • 189 Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). Assessment report on Chamaemelum nobile (L.) All., flos. European Medicines Agency, EMA/HMPC/1122/2010. [raport oceniający agencji]
  • 190 EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food (ANS). Scientific opinion on the re-evaluation of rosemary extracts (E 392) as a food additive. EFSA Journal, 2010;8(10):1489. DOI [opinia naukowa agencji]
  • 191 Cosmetic Ingredient Review. Safety assessment of Chamomilla recutita-derived ingredients as used in cosmetics. 2016. [ocena bezpieczeństwa]

Organizacje branżowe i zasoby instytucjonalne

  • 192 Polskie Towarzystwo Aromaterapeutyczne (PTA) — zasoby i kwartalnik „Aromaterapia”. [organizacja branżowa]
  • 193 International Federation of Professional Aromatherapists (IFPA) — zasoby i wytyczne praktyki zawodowej. [organizacja branżowa]
  • 194 National Association for Holistic Aromatherapy (NAHA) — materiały edukacyjne i wytyczne bezpieczeństwa. [organizacja branżowa]
  • 195 American Herbal Products Association (AHPA). Herbs in history: sage. [materiał organizacji branżowej]
  • 196 Emnett A. Clary sage paper. The School of Aromatic Studies. [opracowanie szkoleniowe]
  • 197 Hospital Pharmacy Europe. Essential oil containing nasal spray reduces allergic rhinitis symptoms. 2022. [doniesienie prasy branżowej]
  • 198 Mayo Clinic. Insect bites and stings: first aid. 2024. [materiał instytucji medycznej]
  • 199 St. Louis Children’s Hospital. Mosquito bite — symptom checker. 2023. [materiał instytucji medycznej]
  • 200 FAO. Citrus fruit statistics. Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2021. [raport statystyczny]

Bazy botaniczne i farmakognostyczne

  • 201 PubChem. National Center for Biotechnology Information (NCBI). [baza danych związków chemicznych]
  • 202 Missouri Botanical Garden. Plant Finder: Salvia sclarea. [baza botaniczna]
  • 203 North Carolina Extension Gardener Plant Toolbox. Salvia sclarea. NC State Extension. [baza botaniczna]
  • 204 Native Plant Trust. GoBotany: Salvia sclarea. [baza botaniczna]
  • 205 Cornell University, Home Gardening. Clary sage. [opracowanie uczelniane]
  • 206 Miller C. Clary sage. Montana State University, Western Agricultural Research Center. [opracowanie uczelniane]
  • 207 Flora Palaestina Ethnobotany. Salvia sclarea. [baza etnobotaniczna]

Kryteria doboru źródeł

Aromaterapia to kategoria, w której łatwo znaleźć potwierdzenie dowolnej tezy — wystarczy nie patrzeć, skąd pochodzi. My patrzymy. Oto porządek, według którego ważymy dowody.

Hierarchia dowodów

  1. Przeglądy systematyczne i metaanalizy badań na ludziach — najmocniejsza przesłanka, jaką możemy podać.
  2. Randomizowane badania kontrolowane (RCT) z grupą kontrolną i zaślepieniem. W aromaterapii zaślepienie zapachu jest trudne — piszemy o tym otwarcie, gdy ma to znaczenie dla wniosku.
  3. Badania kliniczne bez randomizacji, badania obserwacyjne, serie i opisy przypadków — przydatne zwłaszcza po stronie bezpieczeństwa (jeden dobrze opisany przypadek zatrucia to realne ostrzeżenie).
  4. Badania in vitro i na zwierzętach — mówią o mechanizmie, nie o skuteczności u człowieka. Nigdy nie przekładamy stężenia z płytki hodowlanej na skórę.
  5. Normy, farmakopee, standardy IFRA, raporty agencji — rozstrzygają o tożsamości i jakości surowca oraz limitach stosowania, nie o działaniu terapeutycznym.
  6. Podręczniki, kompendia i materiały organizacji branżowych — porządkują praktykę i dawkowanie. Cytujemy je jako konwencję, nie jako dowód.

Co robimy, gdy dowody są słabe

  • Piszemy to wprost w tekście. „Jedno małe badanie na 30 osobach” i „metaanaliza 22 badań” nie brzmią u nas tak samo.
  • Nie awansujemy myszy do rangi pacjenta. Jeśli wynik pochodzi z modelu zwierzęcego albo z hodowli komórkowej, mówimy o hipotezie i mechanizmie, nie o działaniu.
  • Nie uzupełniamy braków. Brakujący DOI, tom czy rocznik zostaje brakiem oznaczonym jako [dane niepełne]. Wymyślona referencja na stronie o nazwie „Bibliografia” byłaby gorsza niż jej brak.
  • Rozróżniamy rodzaj źródła. Stąd oznaczenia w nawiasach kwadratowych — masz od razu wiedzieć, czy czytasz normę, poradnik, czy badanie kliniczne.
  • Odrzucamy to, czego nie da się sprawdzić. Materiały marketingowe producentów, strony sklepów i „powszechnie wiadomo” nie trafiają na tę listę. Przy porządkowaniu tej bibliografii odrzuciliśmy w ten sposób kilkadziesiąt pozycji zebranych automatycznie z archiwalnych artykułów.
  • Aktualizujemy w obie strony. Jeśli nowsze dane podważą któreś z twierdzeń w naszych artykułach, poprawiamy artykuł — nie usuwamy niewygodnego źródła.

Znalazłaś błąd w opisie pozycji albo widzisz nowsze badanie, którego nam brakuje? Napisz — poprawiamy szybko i podajemy datę aktualizacji.